Pagtipig sa Kulturanhong Kabilin

Ang pagbalik sa kaniadto, ang masinati pag-usab ang yanong kinabuhi ug balikon ang nangagi, gikahinaman sa atong katiguwangan.

“Sus, sa amo kaniadto…” pangagho ni Tatay Elyot, dayong saysay sa mga sugilanon sa iyang panahon, nga sagad maoy litany sa mga edaran, kay naghandom sa unsa ang gahapon itandi sa karon.

May basihan ang maong pangindahay. Kay paspas ang modernisasyon timaan sa pag-usbaw sa usa ka nasod o sa usa ka dapit; apan buyon sab sa maong pag-uswag mao ang pagkawala sa mga kabilin ug mga butang sa kakaraanan. Tungod kini sa kawalay pagtagad sa pagtipig sa handuman sa nilabay nga mga panahon, o di ba kaha adunay kakuwang ang mga tunghaan sa pagsilsil sa kaamgohan sa mga tinun-an sa kabililhon sa kasaysayan ug sa atong gigikanan.

Tungod niini, ang Ramon Aboitiz Foundation Inc. (RAFI) molusad sa pirmirong kwarter niining tuiga sa labing unang edisyon sa Monograph on Culture and Heritage. Ang unang isyu maghisgot sa The Parian of Cebu City: A Historical Overview, 1565-1898, ni Dr. Michael Cullinane, kinsa adunay igong kasinati-an ug kahibawo kabahin sa kasaysayan sa Sugbo.

Ang maong basahon tampo sa RAFI alang sa pagpalapad sa kahibawo kabahin sa lokal nga kasaysayan ug kultura, aron sa ingon magmalungtaron ang kagustohan ni Don Ramon Aboitiz, kang kinsa gipangalan ang RAFI, nga mapatunhay ang kahibawo kabahin sa lokal nga kabilin.

Sulti pa niya sa pinulongang Inglis, “pipila nalang ang nahibilin sa siyudad nga magpahinumdom kanato sa iyang luna sa kasaysayan. Diyutay nalang ang nahibilin nga maghatag kanato og pagbati kabahin niadtong mga butang nga naghulma sa inatong kasaysayan sa siyudad, sa kahulogan sa iyang kasagaran ug sa iyang talagsaong panimuyo sa paglabay sa panahon.”

Batan-on pa si Don Ramon dihang nibiya siya sa Ormoc ug tuyong nanimpalad sa Sugbo tungod sa iyang ekonomikanhong kahigayonan. Ang Sugbo na ang iyang nahimong pinuy-anan. Saksi siya sa pagtubo ug pagdis-og sa Sugbo ug sa pagkagusbat niini tungod sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan, lakip na ang pagbangon niini. Maong nakapaalarma kaniya ang paspas nga pagkausab sa yuta nga naduol na sa iyang kasingkasing.

Si Roberto “Bobby” Aboitiz, apo ni Don Ramon ug kasamtangang presidente sa RAFI, nisugilon nga dakong kagustohan sa iyang lolo nga magmugna og usa ka dapit diin ang mga tawo makakita, makat-on, ug makatamod sa lokal nga kasaysayan, kabilin, ug kultura. Pulong niya, kini nga damgo gisunod sa iyang amahang si Eduardo pinaagi sa pagangkon sa kanhi panimalay ni Obispo Juan Gorordo niadtong 1979.

Ang Casa Gorordo gi-abli nga museyo niadtong Disyembre 15, 1983 isip lakip sa katumanan sa damgo ni Don Ramon, sama nga ang monograph may sama sab nga katuyoan.

Ang monograph, nga mogawas dili mominos usa kada tuig, tampo sa RAFI sa pagpalapad sa kahibawo kabahin sa local nga kasaysayan ug kabilin. Nabantayan man god sa RAFI nga sa katapusang 20 ka mga tuig nga nangagi, dako ang kausaban sa kaamgohan sa mga tawo kabahin sa lokal nga kasaysayan ug kabilin. Kon sa una ang paghisgot sa kasaysayan anaa lang sa akademiya o sa tulunghaan ug napatik lang sa mga basahon nga anaa sa librarya, kini karon buhi ug gipanday na sa mga lokal nga mga komunidad.

Kining paglapad sa kaamgohan sa katawhan sa kamahinungdanon sa kabilin ug lokal nga kasaysayan nimugna sa panginahanglan sa mga basahon kabahin niini. Kini sab nag-aghat sa pagpublikar sa mga bag-ong kahibawo aron pagtagbaw sa panginahanglanon. Kay laing mahinungdanong kapuslanan sa mga sinuwat kabahin sa kabilin, kultura ug kasaysayan mao nga ang talagsaong mga sinunod ug tradisyon nga nawala o kuyaw mahanaw sa hingpit matala ug matipigan alang sa umaabot nga mga henerasyon.

Unsa may unod niining unang gula sa monograph sa RAFI? Siya naganinaw sa kasaysayan sa karaang distrito sa Sugbo, ang Parian, ug maghatag og kasayoran nga natapok tungod sa panuhidsuhid ni Cullinane, nga masaligan kabahin sa kasaysayan sa mga Sugboanon. Kining maong sinuwat modalit sa mga mobasa og mas lawom nga pagsabot kabahin kon unsa ang Parian sa mga tuig 1565 ngadto sa 1898.

Ang sinuwat maghisgot sa kinabuhi sulod sa Parian ug ang iyang kalambigitan sa tibuok Sugbo, lakip na ang mga hagit nga iyang gi-atubang, kon unsa ang iyang nahimong papel sa paglambo sa Sugbo, nga diay sa maong lugar naggikan ang mgam tinahod ug inilang mga pamilya karon.

Tipik sab sa sinuwat ang hinungdan nganong hinayhinay nga nahanaw ang gahom sa Parian sa hisgotanan sa pagpadagan sa Sugbo, ug nganong ang mga bantogang pamilya, ilabi na kadtong mga mistisong Insik, nibiya sa dapit aron mahilayo sa kasamok.

“Among panghinaot nga kining monograph ug ang umaabot pang mga gula maghatag sa mga bumabasa og mas lawon nga pagsabot sa atong kasaysayan ug kabilin, kon unsa diay ang mahimong Sugboanon ug mahimong kabahin sa usa bahandi-anong kultura,” sulti ni Bobby Aboitiz.

(Credits to Sir Rene Martel :D A great mentor)